جولان «داعش» در سپهر بحران‌زده منطقه

جولان «داعش» در سپهر بحران‌زده منطقه

شرق/ متن پیش رو در شرق منتشر شده و انتشار آن در اخرین خبر الزاما به معنی تایید تمام یا بخشی از آن نیست

اگرچه مساله افراط همواره در برداشت برخی از پیروان ادیان و مذاهب در طول تاریخ وجود داشته است، اما تبدیل‌شدن افراط‌گرایی به یک‌سازمان و تشکیلات عقیدتی- سیاسی مساله‌ای است که عمدتا نقطه شروع آن به القاعده بر می‌گردد. آنچه از نام القاعده پیداست یعنی بازگشت به قاعده و بنیادهای اولیه ظهور تفکر دینی و پیرایش تمام ظواهر جدید از ساحت مقدس آن. این تفسیر عمدتا خشک و بنیادگرا در دوران جنگ سرد اگرچه در خدمت مبارزه با بلوک‌شرق قرار گرفت، اما به‌سرعت در سال‌های آغازین سده بیست‌ویکم دامن نظام غرب و مظاهر مدرن آن را نیز فراگرفت. بر کسی پوشیده نیست که ظهور القاعده و شاخه‌های آن در عراق و سوریه علاوه بر بازگشت به سلف صالح، برای مبارزه با تفکر صلیبی- صهیونیستی نشانه‌گذاری شد، اما آمریکا و محافل فکری-امنیتی آن در چارچوب نظریه هرج‌ومرج سازنده، این بحران را مدیریت کرده و در منافع آن شریک شدند. گسترش موج افراط‌گرایی باعث شد تا برخی بازیگران منطقه‌ای هم براساس قرابت‌های فکری، از این جریان حمایت‌های مالی و تسلیحاتی به‌عمل آورند. امروز می‌توان گفت جریان بنیادگرایی رادیکال که عمدتا تکفیر و کشتار مسلمانان را به‌دنبال داشته است، نه‌تنها در ماموریت خود که بازگشت به بنیان‌های دینی بوده، موفق عمل نکرده، بلکه چهره‌ای به‌شدت خشن از اسلام به جهانیان معرفی کرده که همانا هدف محافل غربی ذی‌نفوذ در بحران‌های منطقه‌ای و بی‌ثباتی‌های سیاسی و اقتصادی است.

ریشه‌های شکل‌گیری بنیادگرایی رادیکال
جنبش سلفی‌گری دارای سه‌خصلت فراگیری، چندمرکزی و مداومت است. تفکر بازگشت به سلف و ریشه‌ها و اصول اسلامی به میزان قابل‌توجهی در تمام جوامع اسلامی، آن هم به‌صورت محلی و منطقه‌ای پراکندگی دارد. زیرا پاسخی به شرایط بحران موجود در محیط‌های ملی گوناگون است.
جهان اسلام در سه‌قرن گذشته به‌علت ضعف داخلی و استعمار خارجی لطمات فرهنگی، اقتصادی و سیاسی فراوانی را به خود دیده است. از همه مهم‌تر و شکننده‌تر برای جهان اهل‌سنت، سقوط خلافت و امپراتوری عثمانی در سال1924میلادی در ترکیه بود، که ضرورت مداوم بررسی مجدد اندیشه‌ها و تفکرات اساسی اسلام را مطرح ساخت. دسته‌ای از مسلمانان در این زمان پاسخ فرهنگی بومی به این بحران دادند و شعار «بازگشت به اسلام و اصول بنیادی‌اش» را سر دادند. این جنبش که در اهل‌سنت نام سلفیه را با خود یدک می‌کشد، با عناوینی همچون بنیادگرایی، اصولگرایی، سلفی‌گری و احیاگری اسلامی از آن یاد می‌شود. یکی از جریانات سیاسی-اعتقادی که در خاورمیانه و در میان کشورهای عربی همواره حضور پررنگی داشته است، سلفی‌گری است. اسلام سلفی به‌عنوان یک‌آموزه دینی، ریشه در جریان ظاهرگرایی یا اهل حدیث در تاریخ اسلام دارد که به افکار احمدبن‌حنبل و ابن‌تیمیه بازمی‌گردد. این آیین بعدها با ظهور جنبش وهابیت در عربستان چهره‌ای معترضانه و مواجهه‌جویانه به خود گرفت و بر تکفیر سایر جریانات اسلامی به‌خصوص تشیع پرداخت. دلیل این امر را می‌توان در خصوصیات سرزمینی ظهور وهابیت یعنی شهر درعیه، تفسیر ظاهری از مفاهیم دینی و پرهیز از مباحث پیچیده کلامی و فقهی دانست که این مسایل به‌طور خاص بر عدم‌تساهل و سعه‌صدر وهابیت در ارتباط با جریانات رقیب تاثیرگذار بوده است. سلفی‌گری، امروزه طیف‌های مختلفی از علما، وعاظ و پیروان را در خود جای داده؛ از اندونزی تا آسیای مرکزی و شمال آفریقا را در نوردیده و توانسته است در کشورهایی همچون مصر، تونس، اردن، عراق، سوریه به فعالیت و یارگیری‌های سیاسی بپردازد. اهمیت اسلام سلفی به‌خصوص پس از حملات 11سپتامبر موردتوجه و علاقه پژوهشگران و تحلیلگران سیاسی قرار گرفت و شاهد بودیم که متون فراوانی درخصوص اسلام سلفی، تروریسم، وهابیت، سلفیون جهادی، القاعده و به‌تازگی تکفیر تولید شود که هرکدام بنا به ماهیت پرسش‌ها، تحلیل متفاوتی ارایه کردند.
بدون‌شک در بررسی ریشه‌های اندیشه بنیادگرایی و وهابیت در عربستان، هیچ‌کس را نمی‌توان یافت که به‌اندازه ابن‌تیمیه اهمیت داشته باشد. درواقع عبدالوهاب جز برخی تندروی‌ها، چیزی به عقاید ابن‌تیمیه نیفزوده است. شخصی که بن‌لادن و گروه‌های نظامی مدرن اسلامی از او تاثیر پذیرفته‌اند و به‌تازگی هم در عقاید اعتقادی «داعش» متجلی شده است. ابن‌تیمیه همچون بسیاری از سلفیه، سخت نگران ازبین‌رفتن قرائت رسمی اهل سنت و جماعت بود و خود را حافظ سیره سلف صالح می‌خواند. به همین منظور بخش عمده‌ای از آثار ابن‌تیمیه به نقد گروه‌ها و مذاهب مختلف آن زمان اختصاص دارد. با اینکه ابن‌تیمیه به‌شدت مورد حمله علمای سنی و شیعه قرار گرفت و سرانجام بر سر این عقاید جان داد، اما عقاید حنابله افراطی را وارد مرحله‌ای جدید کرد. پس از ابن‌تیمیه دونفر دیگر اندیشه او را ادامه دادند: نخست، شاگرد مستقیم و دستیارش، ابن‌قیم‌جوزیه که دیدگاه‌های ابن‌تیمیه را توسعه داد و مانند استادش آثار مکتوب فراوانی از خود بر جای گذاشت. شخصیت دوم، شمس‌الدین‌محمد معروف به عماد بود. اما هیچ‌یک شهرت محمد‌بن‌عبدالوهاب را نیافتند.

ظهور جنبش وهابیت
تمدن اسلامی در زمان ابن‌تیمیه باوجود همه مشکلات، هنوز بارقه‌ای از حیات را حفظ کرده بود. اما این وضع با توجه به سرنگونی خلافت عباسی نمی‌توانست چندان تداوم یابد و سرزمین‌های اسلامی، نیازمند دیدگاهی جدید بود. در بین متاخرین، در سرزمین نجد عربستان، محمدبن‌عبدالوهاب ابتدا خود را در قواره یک‌مصلح معرفی کرد و با خرافات به مبارزه برخاست. او که خود و خانواده‌اش حنبلی مذهب بودند، عمل به سیره سلف را شعار خود قرار داد و مانند ابن‌تیمیه خواستار پاک‌سازی تعالیم دینی از افزوده‌های مذاهب گوناگون اسلامی شد. روح حاکم بر دیدگاه‌های ابن‌عبدالوهاب تابع ابن‌تیمیه بود و به این علت او خود را تابع سلف صالح و حفظ سنت صحیح اسلامی می‌دانست و همچون تیمیه چه در امور اعتقادی و چه در امور فقهی، خود را تابع هیچ‌یک از مذاهب چهارگانه از جمله حنابله نمی‌دانست. عقاید مذهبی عبدالوهاب در پیوند با قدرت سیاسی آل‌سعود، در سراسر شبه‌جزیره گسترش پیدا کرد.

شکل‌گیری القاعده
شاید به‌درستی بتوان گفت که محصول سیاسی سازمان‌یافته تفکرات وهابیت در عربستان و در سازمان القاعده متجلی شد و نمود پیدا کرد. درواقع بنیانگذاران القاعده اکثرا تحصیلکرده بوده و بسیاری از نمادهای مدرنیته را در خدمت عقاید فکری خود قرار دادند. نقش ابزارهایی چون ویدیوکلیپ‌ها و رسانه‌ها در این میان توانست پیام القاعده را به گوش مسلمانان سایر نقاط جهان برساند. در این مقطع است که القاعده با آموزش‌های عقیدتی و مسلحانه خود توانسته بود نیروهایی زیادی را در خدمت عقاید خود تربیت کند. در این میان نقش مدارس مذهبی در پاکستان و افغانستان و سایر نقاط خاورمیانه که با حمایت‌های مالی مستقیم مرکز رابطه العالم‌الاسلامی زیرنظر عربستان اداره می‌شود، قابل اشاره است.

توسعه زیرشاخه‌های القاعده در عراق و سوریه
اشغال عراق در 2003 باعث شد تا شاخه القاعده به رهبری ابومصعب‌الزرقاوی تشکیل شود. بروز اختلاف میان زرقاوی و ایمن‌الظواهری نفر دوم القاعده و سپس کشته‌شدن زرقاوی باعث شد تا زیرشاخه‌ها و شبکه‌های القاعده در دیگر مناطق هم پراکنده شوند و برحسب بحران‌های موجود تمرکز عملیاتی پیدا کنند.
تحولات اعتراضی در سوریه که منبعث از تحولات و خیزش‌های عربی بود، موجب شد تا طیف گسترده‌ای از گروه‌های مسلح که از حمایت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی برخوردار بودند و در سطح منطقه پراکنده بودند، به سمت سوریه سرازیر شوند و به نقش‌آفرینی بر اساس منافع و خواسته‌های خود و همچنین جریان غربی-عربی بپردازند. جریان سلفی با گفتمان خاص خود و ترکیب ناهمگون، از همان ابتدای بحران به‌طور فعال وارد سوریه شده و در دوسال اخیر به مرور به یکی از بازیگران نقش‌آفرین، موثر و در عین حال خطرناک در معادلات سوریه تبدیل شده است. یکی از گروه‌های فعال که مسیر تحولات را به سمت خشونت و فرقه‌گرایی سوق داد جبهه النصره بود که در مقطعی با جریان «داعش» هم درگیر شد. در این زمان بود که دولت اسلامی عراق و شام اعلام موجودیت کرد و با تغییر صحنه میدانی در سوریه و با خلایی که در عراق به‌وجود آمد، به سمت عراق سرازیر شد و بخش‌هایی از خاک عراق و سوریه را اشغال و اعلام خلافت اسلامی کرد.

حمایت غرب در چارچوب نظریه هرج و مرج سازنده
اتاق‌های فکری- امنیتی و اطلاعاتی غربی-صهیونیستی در چارچوب نظریه «هرج‌ومرج سازنده» از جریان بنیادگرایی رادیکال اسلامی حمایت‌های سیاسی به‌عمل‌آورده و منابع مالی و تسلیحاتی را در جهت منافع خود در اختیار این گروه‌ها قرار داده‌اند. نظریه «هرج‌ومرج سازنده» می‌گوید که می‌توان از یک جریان تروریستی در جهت منافع استفاده کرد. این منافع می‌تواند تضعیف یک کشور، یک جریان، یک ایده و در یک تعریف وسیع‌تر یک مذهب باشد. البته این هرج‌ومرج نباید گسترده شده و منافع غرب را به خطر اندازد. در واقع غرب از این جریان به دنبال تحقق چند ایده است که ممکن است این ایده‌ها در هر دوره و بنا به ضرورت مورد استفاده قرار گیرد. هدف اول غرب به راه انداختن چرخه بحران است مثلا زمانی در سوریه، در مصر یا در عراق. هدف دوم ارایه تصویری افراطی از گروه‌ها و عقاید اسلامی به جهانیان است. هدف سوم ایجاد پراکندگی میان کشورهای اسلامی و به راه انداختن فرقه‌گرایی و تقابل شیعی-سنی است و هدف چهارم گسست در وحدت جهان عرب و جهان اسلام برای مقابله با اسراییل است. این چهارهدف به نوعی منافع کمپانی‌های اسلحه‌سازی و تسلیحاتی را نیز تامین کرده و همچنین مجوزهای ورود آمریکا برای مداخله در خاورمیانه و شمال آفریقا و دیگر مناطق را بر اساس نظریه‌های مداخله بشردوستانه، جنگ عادلانه، دفاع تلافی‌جویانه و ضربه پیشگیرانه برای مدیریت بحران فراهم می‌کند.

رویکرد نامتوازن عربستان سعودی
مساله حمایت عربستان از گروه‌های سلفی یک سیاست شفاف نیست، به این معنی که عربستان عمدتا از گروه‌های سلفی میانه‌رو در کشورهای عربی حمایت می‌کند و مرز خود را با سلفی‌های رادیکال پس از 11سپتامبر روشن کرد. عربستان در درون مرزهای خود هرگونه حرکت و جنبش سلفی را که بخواهد در مقابل حکومت بایستد سرکوب می‌کند، اما اگر زمانی اقتضا کند، از رادیکال‌ها در جهت برهم‌زدن ثبات در کشوری خاص استفاده می‌کند. بنابراین عربستان در عین اینکه یک دولت اسلامی برآمده از پیوند با وهابیت است، اما از سلفی‌ها هم به‌عنوان یک عقیده در مقابل اخوان‌المسلمین و هم به‌عنوان یک ابزار برای تغییر صحنه میدانی حمایت می‌کند.
نزدیک به چنددهه است که از ارتباط عربستان با جریان سلفی‌گری و مولود افراطی آن یعنی تروریسم تکفیری می‌گذرد. بر کسی پوشیده نیست که بنیان‌های فکری این تفکر در سرزمین عربستان پایه‌گذاری شده است. درخصوص حمایت‌های مالی و سیاسی نیز عربستان در دهه‌های گذشته با راه‌اندازی مدارس مذهبی در شبه‌قاره، افغانستان، آسیای مرکزی، قفقاز، خاورمیانه، آفریقا و تا حدی برخی کشورهای اروپایی، بودجه‌های کلانی را از طریق مرکز رابطه العالم‌الاسلامی (بزرگ‌ترین مرکز تبلیغات اسلامی در جهان مستقر در جده که با بیش از 50سال فعالیت، نقش اساسی را در ترویج سلفیه در جهان ایفا کرده است. این نهاد عظیم با بودجه کلانی اداره می‌شود و ناشر افکار و دیدگاه‌های سلفی‌ها در جهان با استفاده از ظرفیت‌های مختلف رسانه‌های سنتی و مدرن است) در اختیار این گروه‌ها قرار داده است تا به یارگیری و تربیت افراد در چارچوب این تفکر بپردازد تا در موقع بحران و با سیاسی‌شدن و رنگ مذهبی یافتن این موضوع، افراد را به استخدام خود در آورده و با حمایت از تصاعد بحران در منافع آن شریک شود. نکته‌ای که در این میان حایز اهمیت است، توجه به رویکرد نامتوازن عربستان به پدیده رادیکالیسم اسلامی است. در واقع حمایت عربستان از تفکر سلفی‌گری به دوبخش تقسیم می‌شود. بخش اول حمایت مستمر و متوازن از سلفی‌گری میانه‌رو است که از طریق مراکز رسمی و دانشگاه‌ها، مساجد و مدارس مذهبی و ابلاغ و اعزام مفتی‌ها و مبلغان مذهبی صورت می‌گیرد. بودجه‌های قابل‌توجهی از طریق مرکز رابطه ‌العالم‌الاسلامی واقع در جده به این موضوع اختصاص پیدا می‌کند و در این خصوص رویکرد نهاد حکومت و همچنین نهاد وهابیت در عربستان همپوشانی زیادی پیدا می‌کند. بخش دوم اما متفاوت ماجرا، حمایت نامستمر یا بخشی و نامتوازن عربستان از گروه‌های رادیکال یا سلفی‌گری تکفیری است که با توجه به سطح و دامنه بحران از طریق سرویس‌های امنیتی و اطلاعاتی و برخی واسطه‌ها و وابسته‌های نفوذی در منطقه صورت می‌گیرد که در این میان هدف عربستان نه رشد این گروه‌ها، بلکه منافع حاصل از فعالیت این گروه‌هاست. به این معنی که عربستان هیچ‌گاه تمایل به تربیت تروریست در محیط پیرامونی خود ندارد، بلکه تمایل دارد با حمایت بخشی از این گروه‌های رادیکال در منافع حاصل از آن شریک شود. این منافع می‌تواند فرسایشی‌شدن بحران در سوریه، سقوط اسد، تضعیف دولت مالکی و همچنین تضعیف فکری و عملیاتی جریان اخوان‌المسلمین در منطقه باشد. شاید بتوان ظهور «داعش» را به رویکرد غیرمستقیم عربستان ارتباط داد، اما «داعش» خود در بسترهای خاص خود شکل گرفته و از رویکردهای متفاوت با رویکردهای آل‌سعود پیروی می‌کند. برای سعودی‌ها ادعای ایجاد خلافت برابر با اعلام جنگ است. «داعش» و ابوبکرالبغدادی مدعی هستند وارثان حقیقی رهبری جهان اسلام هستند و از منظر آنها حکومت سعودی‌ها غیرقانونی و یک حکومت فاسد آمریکایی است. این مسایل خط قرمز عربستان به‌لحاظ اعتقادی و سیاسی و خط قرمز دیگر تهدیدات مرزی و امنیتی است که «داعش» در مرز مشترک با عراق برای عربستان به‌وجود آورده است.

همزاد بحران
مشاهده آنچه در عراق و سوریه می‌گذرد، این مساله است که با گسترده‌شدن فضای بحران در منطقه، اجماع منطقه‌ای و بین‌المللی برای سرکوب «داعش» در حال شکل‌گیری است که می‌تواند ضمن محدودکردن عرصه جولان آن در عراق و سوریه، گفتمان آن را نیز تا حدی به عقب براند. نکته‌ای که در این میان وجود دارد این است که به‌لحاظ اینکه «داعش» ریشه در تفکرات بنیادگرایی در منطقه دارد و زاییده بحران‌ها و محرومیت‌های اقتصادی و گسترش فرقه‌گرایی در سطح منطقه است، نه‌تنها از بین نخواهد رفت بلکه همزاد بحران‌های خاورمیانه خواهد بود و در سپهر بحران‌زده آن، خون بی‌گناهان است که قربانی اهداف دولت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای خواهد شد.

[ منبع این خبر سایت خبر ایرونی می باشد، برای مشاهده متن اصلی خبر می توانید روی این قسمت کلیک کنید ]

برای نمایش تمام اخبار مرتبط با عنوان «جولان «داعش» در سپهر بحران‌زده منطقه» اینجا کلیک کنید. شفاف سازی:
خبر فوق در سایت خبر ایرونی منتشر شده و صرفا در این سایت بازنشر شده است. چنانچه به خبر فوق اعتراض دارید برای حذف آن روی این قسمت کلیک کنید.

نکته: با توجه به جمع آوری خودکار مطالب از سطح وب در صورت مشاهده هرگونه تخلف و یا اخبار غیر مجاز و یا اعتراض به انتشار مطالب سایت ها با ایمیل khabargroup.info@gmail.com در تماس باشید

تبلیغات





جدیدترین اخبار منتشر شده

تبلیغات