تأملی در راه‌کارهای برقراری چرخه علم، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان

تأملی در راه‌کارهای برقراری چرخه علم، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان

بنیاد ملی نخبگان/ جایگاه و نقش علوم در تحولات فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، نظامی داخلی و بین‌المللی هر جامعه امری بدیهی و روشن است به طوری که می‌توان پیشرفت علمی را از جمله ارکان اصلی توسعه و پیشرفت کشورها دانست. مرور تاریخ توسعه و تحول جغرافیای علم نشان می‌دهد، کشورهایی که در علم، به ویژه در پژوهش‌های علوم پایه¬ و بنیادی فعالیتی ندارند، از چرخه جهت‌دهی و تأثیرگذاری در علوم آینده و بالطبع آینده علم حذف شده‌اند.
کشورهایی که قادر به تولید دانش مورد نیاز خود نیستند و مبانی دانش جدید و فناوری را عمیقاً درک و دریافت نکرده‌اند، نمی‌توانند به نحو مقتضی از دانش و محصولات آن بهره ببرند؛ به بیان دیگر دانش در این کشورها نهادینه نشده و نمی‌شود و دقیقاً به همین دلیل است که دانش تولید شده در سایر کشورها پاسخگوی حل مسائل دیگر کشورها نخواهد بود. به عبارت دیگر، دانش مجموعه نامنسجم و نامرتبطی از داده‌ها و اطلاعات نیست که بتوان آن را خریداری کرد و یا آن ‌را مانند سایر کالاهای وارداتی به کشور وارد کرد. مختصر اینکه دانش حقیقی، دانش درون‌جوش و نهادینه‌شده‌ای است که مبتنی براکتشاف است و نه اخذ و تقلید از دیگران.
گرچه بحث تخصصی کلی درباره ارتباط علم و فناوری از حوصله یادداشت بیرون است و ازجمله مباحث فلسفی پیچیده به شمار می‌آید، اما این نکته در خصوص علوم بنیادین و پایه روشن است که بنیاد و پایه فناوری‌های نوین، علوم پایه هستند. به عبارت دیگر بدون دسترسی اصولی به علوم بنیادین و پایه و نهادینه‌سازی آنها، نمی‌توان به فناوری‌های پیشرفته دست یافت و البته این رابطه یکسویه نیست؛ چراکه گاهی فناوری‌ها منجر به اکتشافات جدید علمی و پیشرفت علوم بنیادین و پایه می‌شوند.
به همین دلیل لازم است نگاه سیاستگذاران علم و فناوری کشور به علوم بنیادین و پایه نگاهی راهبردی باشد و ضروری است این علوم به مثابه تکیه‌گاه و خاستگاه سایر علوم و فنون مورد توجه قرار گیرند. نگاه رویکردی به علوم بنیادین و پایه، نگاهی سطحی است و مانعی بر سر راه ثمربخشی این علوم در جامعه خواهد بود. با چنین تصویری از علم و فناوری می‌توان به راحتی درک کرد که برقراری و شکل‌گیری چرخه دانش، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان در قالب روابط بازخوردی متقابل و متوالی بازگشتی و به تبع آن شکل‌گیری اقتصاد دانش‌بنیان در درجه اول منوط به تقویت زیرساخت‌های آموزش و پژوهش است و لازم است این مهم در زمره اصلی‏ترین و زیربنایی‌ترین سیاست‏های برنامه‌ریزان توسعه علمی کشور قرارگیرد. ارتقا کیفیت تولیدات علمی، ارائه آموزش‌های صحیح و دقیق و تربیت پژوهشگران زبده، توسعه تعاملات علمی ملی و بین‌المللی در جهت شکل‌گیری شبکه‌های دانش، حرکت به سمت شایسته‌سالاری در مدیریت حوزه‏های علم و فناوری و ... ازجمله لوازم و ابزارهای تقویت این زیرساخت‌ها هستند؛ البته در این راه نباید و نمی‏توان چشم‌انتظار نتیجه در کوتاه زمان بود.
چنانچه پیشتر اشاره شد مرور تجربه کشورهای جهان نشان می‌دهد که کشورهایی که در تولید علم و گسترش همکاری‏ها و مشارکت‏های بین‏المللی پژوهشی اهتمام داشته‏اند، نه تنها موفق به هم‌افزایی توانایی‌های علمی خود شده‏اند، بلکه با بهره‌مندی از تجارب یکدیگر در منابع نیز صرفه‌جویی کرده‏اند.
گر‌چه در یک دهه اخیر، ایران موفقیت‌های چشمگیری در گام نخست حرکت به سمت تولید ثروت دانش‌بنیان یعنی تولید علم (انتشار آثار علمی [عمدتاً مقاله]) به‌دست آورده‌است و از نظر نرخ رشد تولید مقاله رتبه اول جهان را کسب کرده‌است، اما در تعداد و کیفیت کل انتشارات بین‌المللی کشور بر اساس آمار ارائه شده در سایماگو به ترتیب رتبه‌های 23 و 41 را در مقایسه با کشورهای پیشگام در حوزه اقتصاد دانش‌بنیان به دست آمده‌است که همچنان بسیار پایین است؛ واقعیت این است که مجموع انتشارات علمی 15 سال اخیر ایران حدود یک‌نهم انتشارات آلمان و ژاپن و هفت‌دهم انتشارات ترکیه است‌. در مجموع، ایران در تحقق فرایند پیچیده و دشوار تبدیل علم به ثروت که خود متضمن مراحل تولید علم، نوآوری، کسب دانش فنی‌، کارآفرینی، تولید نشان و ثروت است راه درازی در پیش دارد.
نهادینه نشدن نهاد علم در کشور، تجربه اندک در نگاه کاربردی به علم و به تبع آن بهره‌برداری از یافته‌های علمی و طولانی بودن متوسط زمان فرایند تبدیل علم به ثروت (بین 5 تا 10 سال) در فرهنگی که علاقمندی‌ها بیشتر به سمت امور زودبازده است ازجمله موانع شکل‌گیری اقتصاد دانش‌بنیان است.
نکته دیگر این که فرایند تولید ثروت دانش‌بنیان بر پایه تعامل سه رکن دولت، دانشگاه و صنعت قوام می‌یابد. برای برقراری این تعامل ضروری است دانشگاه‌ها علاوه بر رویکرد تربیت نیروی ماهر و متخصص و تولید علم در مرزهای دانش، مأموریت خدمات علمی و فناورانه به جامعه و صنعت را همانند دو ماموریت دیگر در اولویت کاری خود قرار دهند. رکن صنعت در دنیای رقابتی و دانش‌بنیان امروز نمی‌تواند با رویکرد مبتنی بر تولید به شیوه‌های سنتی، تکیه بر دانش فنی دیگران، عدم سرمایه‌گذاری در تحقیق و نوآوری و باور نداشتن به توانمندی‌ها و ظرفیت‌های بومی و مراکز علمی و دانشگاهی نقش خود را بدرستی ایفا کند.
از دیگر سو اگر دولت‌ها با سیاستگذاری و برنامه‌ریزی‌ها بسترهای لازم برای تحقق این اتصال را فراهم نیاورند و خود را موظف به اجرای قوانین مصرح حوزه علم وفناوری (ازجمله قانون افزایش سهم پژوهش از تولید ناخالص ملی تا پایان برنامه پنجم توسعه به 3درصد و اجرای قانون دو در هزار صنایع) نباشند، حتی اگردانشگاه‌ها در اجرای پژوهش‌های کاربردی مبتنی بر نیازهای جامعه موفق گردند، نتایج این پژوهش‌ها در جامعه و صنعت نمود نخواهد یافت.
سزاوار است معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری به عنوان نماینده دولت ارتباط میان دانشگاه‌ها و مراکز علمی به عنوان مولد علم و فناوری و صنعت به عنوان کاربر، بهره‌بردار و سرمایه‌گذار فناوری برقرار کند. بدیهی است سازوکارهای تحقق این مهم لازم است دقیقاً و با توجه به شرایط طراحی و تدوین شود که شرح آن فرصت دیگری را می‌طلبد.
علی‌رغم کاستی‌های موجود، برای گام برداشتن در این راه باید امیدوار بود؛ چراکه مرور جغرافیای علم جهان نشان می‌دهد که تا چند دهه پیش، اقتصاد کشورهایی چون کره، چین و فنلاند صرفاً مبتنی بر صدور مواد خام بود. 70 درصد صادرات فنلاند چوب و جنگل بود. اما امروز محصولات دانشی 50 درصد از صادرات این کشورها را تشکیل می‏دهد. یقیناً ایران اسلامی با توجه به ظرفیت‏های انسانی و طبیعی خود می‏تواند با برنامه‏ریزی، اجرای صحیح و دقیق برنامه‏ها، رصد بروندادهای اجرای برنامه‌ها در آینده‏ای نه چندان دور در راه برقراری چرخ دانش، فناوری و ثروت پی‌ریزی اقتصاد دانش‏بنیان به موفقیت‌های بزرگی دست یابد.
با سیاستگذاری، برنامه‌ریزی و تخصیص منابع مالی لازم در امر آموزش و پژوهش و ساماندهی فعالیت‌های علمی در قالب‌های هدفمند و با در نظر گرفتن ظرفیت‌های بالقوه و بالفعل کشور در نیروی انسانی متخصص و مزیت‌های نسبی کشورمان از جهت منابع طبیعی خدادادی، انتظار می‌رود ضمن برقراری رابطه مستمر تنگاتنگ بین سه نهاد دانشگاه، صنعت و دولت، فرایند تولید ثروت دانش‌بنیان به مثابه طبیعی‌ترین و ضروری‌ترین محصول نهادهای علمی و پژوهشی کشور تبدیل و این راه پرفراز و نشیب هر چه زودتر هموار شود.

[ منبع این خبر سایت خبر ایرونی می باشد، برای مشاهده متن اصلی خبر می توانید روی این قسمت کلیک کنید ]

برای نمایش تمام اخبار مرتبط با عنوان «تأملی در راه‌کارهای برقراری چرخه علم، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان» اینجا کلیک کنید. شفاف سازی:
خبر فوق در سایت خبر ایرونی منتشر شده و صرفا در این سایت بازنشر شده است. چنانچه به خبر فوق اعتراض دارید برای حذف آن روی این قسمت کلیک کنید.

نکته: با توجه به جمع آوری خودکار مطالب از سطح وب در صورت مشاهده هرگونه تخلف و یا اخبار غیر مجاز و یا اعتراض به انتشار مطالب سایت ها با ایمیل khabargroup.info@gmail.com در تماس باشید

تبلیغات





جدیدترین اخبار منتشر شده

تبلیغات